Để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khi giao dịch điện tử, luật pháp châu Âu cho phép người mua có thể rút khỏi hợp đồng trong vòng 7 - 14 ngày, mà không phải chịu phạt hay giải thích nguyên nhân. Trong khi đó, ở Việt Nam, những quy định như thế còn thiếu. Điều đó khiến không ít người tiêu dùng phải ngậm đắng, nuốt cay khi tham gia thương mại điện tử.

Tại hội thảo “Những thách thức về pháp lý của sự phát triển Công nghệ thông tin - Truyền thông: thực trạng và giải pháp”, các chuyên gia tham dự đều chung ý kiến: Để thúc đẩy thương mại điện tử, phải có quy định luật pháp đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

Không chỉ dựa vào lòng tin

Theo tiến sĩ Herrvé Jacquemin, giảng viên ĐH Namur, Bỉ, các hợp đồng giao kết từ xa như fax, điện thoại, email, trang web… thường có bất lợi cho người mua hàng. Chẳng hạn, khi mua quần áo qua mạng, người tiêu dùng khó có dịp kiểm tra màu sắc, chất liệu, kích cỡ như khi mua trực tiếp ở các trung tâm thương mại. Vì vậy, không thể không loại trừ yếu tố rủi ro đối với người mua. Với những rủi ro như thế, để bảo vệ người tiêu dùng, chỉ thị số 97/7/CE của Nghị viện châu Âu về hợp đồng ký từ xa cho phép người tiêu dùng có quyền rút lui khỏi hợp đồng trong vòng 7 - 14 ngày mà không phải chịu phạt hay giải thích nguyên nhân. Khi người tiêu dùng từ chối nhận hàng, nhà cung cấp có nghĩa vụ hoàn trả các khoản tiền đã đặt trước trong thời hạn chậm nhất là 30 ngày.

"Trụ sở" một công ty chuyên bán quần áo qua mạng. Ảnh: Trung Kiên

Bên cạnh quyền rút lui khỏi hợp đồng, luật pháp châu Âu cũng quy định nhà cung cấp sản phẩm, dịch vụ phải gửi đầy đủ các thông tin liên quan đến công ty, sản phẩm, dịch vụ đến địa chỉ thư điện tử của người mua… Mục tiêu của quy định này nhằm bảo vệ người tiêu dùng bằng cách bảo đảm họ có thể ký kết hợp đồng sau khi đã nắm rõ thông tin về sản phẩm, dịch vụ.

Tiến sĩ Herrvé Jacquemin cho biết thêm, đối với hợp đồng ký từ xa liên quan đến dịch vụ tài chính, luật pháp châu Âu còn quy định nhà cung cấp có nghĩa vụ thông báo cho người tiêu dùng biết điều kiện hợp đồng cũng như các thông tin khác trên giấy hoặc một loại vật liệu có khả năng bảo quản lâu dài trước khi ký kết hợp đồng thương mại điện tử.

Người mua chịu thiệt

Trong khi đó, ở Việt Nam, những quy định như thế còn thiếu và lỏng lẻo. Điều đó khiến không ít người tiêu dùng phải ngậm đắng, nuốt cay khi tham gia thương mại điện tử.

Cụ thể gần đây, trên diễn đàn …muare.vn xôn xao vì vụ lừa đảo hàng nghìn USD. Bạn Nguyễn Huỳnh Phương Thảo, chủ tài khoản "vanilaheart", đặt mua hai chiếc túi Marc Jacob với giá 1.640USD của một người tên T.L.H (chủ tài khoản "giunlun", cũng là một thành viên lâu năm của diễn đàn muare.vn). Nhưng khi nhận hàng, Thảo mới phát hiện hai chiếc túi trên là hàng nhái. Phải nhờ tới sự can thiệp từ nhiều phía, ghi âm những cuộc nói chuyện với "giunlun", Thảo mới đòi lại được số tiền trên.

Trước đó, khi giao dịch trên một website có tiếng, một nữ bác sĩ ở TP HCM cũng mua nhầm máy siêu âm 3D rởm với giá gần 135 triệu đồng (7.500USD). Trong khi đó, giá chiếc máy này bên ngoài rẻ hơn rất nhiều.

Cũng do các quy định về thương mại điện tử ở Việt Nam chưa đầy đủ nên không chỉ người tiêu dùng đơn lẻ chịu thiệt mà cả doanh nghiệp thực hiện qua mạng nhiều khi cũng chưa được bảo vệ.

Sự cố xảy ra mới đây với Công ty Cổ phần Đầu tư châu Á, Hà Nội là một lời cảnh báo. Vào quý I năm 2009, đơn vị này tìm qua mạng một đối tác ở Trung Quốc đang có nhu cầu nhập khẩu sản phẩm mà công ty kinh doanh. Sau khi thương thảo, ký hợp đồng, hai bên tiến hành đầy đủ các thủ tục cần thiết. Tuy nhiên, sau khi giao hàng, doanh nghiệp Trung Quốc không trả tiền, và cũng không trả lại hàng với lý do sản phẩm họ nhận không đúng yêu cầu.

Theo tiến sĩ Nguyễn Anh Sơn, Phó vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Công thương, đến hết năm 2008, các nghị định hướng dẫn thi hành Luật Giao dịch điện tử và phần lớn các nghị định hướng dẫn Luật Công nghệ thông tin đã được ban hành. Bộ Công thương cũng có thông tư số 09/2008/TT-BCT hướng dẫn việc cung cấp thông tin và ký kết hợp đồng thương mại điện tử với mục tiêu bảo vệ lợi ích cho người mua trong giao dịch thương mại điện tử.

Tuy nhiên, những văn bản pháp quy này được đánh giá mới chỉ hỗ trợ phần nào cho việc “định tội” chứ chưa giúp việc “định khung” hình phạt. Do vậy, các cơ quan điều tra vẫn gặp khó khăn trong khâu xử lý vi phạm thương mại điện tử và phần thua thiệt cuối cùng thường thuộc về người tiêu dùng.